Autor: Andrzej „ZoltAn” Żółtowski, (zoltan@poczta.warynski.net), Gliwice.

     Miałem parę naprawdę udanych konstrukcji. Zachowały się jedynie zdjęcia trzech takich wzmacniaczy (gitarowych), które wykonałem "od A-Z", a które swoimi parametrami i wyglądem całkowicie dorównywały naprawdę dobrej klasy wyrobom fabrycznym.
Niestety, fotosy te nie wyglądają najlepiej - mają w końcu swoje trzydzieści lat z ogonkiem. Powiększalnik i maskownica były "domowej roboty", obróbka zdjęć także.

Wzmacniacz 1

• ECH21 - wzmacniacz wstępny (trioda: stopień wejściowy, heksoda w układzie triodowym: stopień kompensujący osłabienie sygnału po korektorze barwy dźwięku),
• EBL21 - lampa mocy (w klasie A, w katalogowym układzie pentodowym, zapewniającym moc co najmniej 4,5W przy średnich ~10% zniekształceniach dla pełnej mocy wyjściowej),
• AZ1 - prostownicza (w układzie prostownika pełnookresowego, z klasyczną filtracją CLC,  wyjściowe wyfiltrowane napięcie anodowe około 275V).

     Transformator sieciowy i transformator głośnikowy pochodziły z radia "Stolica". W przeciwieństwie do oryginalnego wzmacniacza mocy typu "AGA" zmodyfikowany przeze mnie wzmacniacz posiadał szynę uziemiającą i symetryzowane 6,3V żarzenie lamp, a także zwiększone pojemności kondensatorów elektrolitycznych.
     I tu ciekawostka dla współczesnych elektroników, przyzwyczajonych do współczesnych głośników o monstrualnych mocach wyjściowych i magnesach jak "garnki": we wzmacniaczu zastosowane były dwa głośniki elektrodynamiczne, posiadające elektromagnesy, których uzwojenia pełniły zarazem funkcje dławików w zasilaczu, skutecznie ograniczające przydźwięk sieci. Duża efektywność ówczesnych głośników - stosowanych w urządzeniach lampowych - zapewniała skuteczne nagłośnienie sali pomimo relatywnie niskiej mocy wzmacniacza.
     Wzmacniacz charakteryzował się dynamicznym, dźwięcznym i czystym brzmieniem - tak wówczas modnym i pożądanym (zespoły : The Shadows, The Ventuers, a w Polsce Tajfuny, Pięciolinie...). Epoka przesterów  całkowicie zmieniających brzmienie instrumentów była jeszcze melodią dalekiej przyszłości.

Wzmacniacz 2

• maksymalna moc wyjściowa około 55W/8omów, przy zniekształceniach około 5% przy pełnej mocy znamionowej.
• wejście 1, uniwersalne, R_we = 1MOm,
• wejście 2, gitara solowa, R_we = 1MOm,
• układ "tremolo" współpracujący z wejściem 2, ze sprzężeniem optycznym, na fotorezystorze FOK3,  z płynną regulacją częstotliwości i głębokości "pulsowania" dźwięku,
• korekcja barwy dźwięku typu Baxandall  osobna dla każdego kanału,
• gniazda wejściowe - typu DIN,
• gniazdo wyjściowe - klasyczne głośnikowe.
• zabezpieczenie przeciwprzepięciowe: żarówka (tzw. paluszkowa) 40W/220V "sztywno" przylutowana - pod chassis - do wyprowadzeń uzwojenia wtórnego transformatora głośnikowego, zabezpieczająca stopień końcowy przed "pikami" napięciowymi wskutek przypadkowego odłączenia się obciążenia podczas pełnego wysterowania wzmacniacza.
• waga około 15kg.

• ECF82 - napięciowe wzmacniacze oporowe (trioda: wzmacniacz wstępny, pentoda: wzmacniacz kompensujący osłabienie sygnału wnoszone przez korektor barwy dźwięku). Wyjątkowo duża (1MOm) - jak na wejścia instrumentowe - oporność wejściowa wynikała z częstego stosowania wzmacniacza jako mikrofonowego (lub do współpracy z protoplastą organów elektronicznych - klawiszowego piezoelektrycznego instrumentu "Claviset"). Używane wówczas powszechnie mikrofony krystaliczne (piezoelektryczne) wymagały dużej oporności wejściowej. Zastosowanie lamp ECF82 wynikło z wyjątkowych wówczas trudności ze zdobyciem lamp ECC83. Mimo to szumy stopni wejściowych były znikome!
• EF86 - oddzielny stopień wzmacniający, dokładnie zaekranowany i  zamontowany  bezpośrednio na chassis, przeznaczony do współpracy z mikrofonem dynamicznym, poprzedzający lampę wejścia 1. Sygnał z mikrofonu dynamicznego był doprowadzany przez nóżkę prawą wspólnego gniazda DIN.
• ECC82 - odwracacz fazy w układzie z rozdzielonym obciążeniem (katodyna) ze wzmacniaczem kompensacyjnym na pierwszej triodzie lampy.
• EL34 parowane - dwulampowy przeciwsobny stopień wyjściowy w klasie B. Polaryzacja siatek sterujących zrealizowana była doprowadzonym z zasilacza napięciem -39V.
• ECC83 - układ "tremolo". Multiwibrator asymetryczny, zrealizowany na pierwszej triodzie lampy, wytwarzał impulsy (o częstotliwości regulowanej w szerokim zakresie) powodujące cykliczne rozblyski neonówki włączonej w modulowany obwód drugiej triody. Rozbłyski powodowały zmianę rezystancji fotorezystora FOK3, bocznikującego - przez potencjometr szeregowy (głębokość - depth)- wyjście przedwzmacniacza sygnału z gitary. Skutkiem tego były skokowe zmiany napięcia wyjściowego przedwzmacniacza objawiające się charakterystyczną pulsującą zmianą głośności.
• EY88 - dwulampowy pełnookresowy prostownik dostarczający napięcia anodowego 450V-. Filtracja pojemnościowo-rezystancyjna CRC. Zastosowanie klasycznych telewizyjnych diod usprawniających wynikało nie tylko z długowieczności tych lamp - ale przede wszystkim z wyjątkowo powolnego "rozgrzewu" katod, co zapobiegało przykrym "niespodziankom" w postaci udarów napięciowych wskutek przypadkowego uruchamiania wzmacniacza z wyłącznikiem napięcia anodowego w pozycji "załączone".

Poza napięciem anodowym zasilacz dostarczał napięć: -50V do polaryzacji siatek lamp mocy i ~ 6,3V do zasilania grzejników lamp. Lampy prostownicze i mocy były żarzone z jednego uzwojenia, zaś lampy przedwzmacniaczy i inwertera fazy z drugiego - symetryzowanego i dodatkowo spolaryzowanego przedpięciem +50V w stosunku do masy.

Konstrukcja wzmacniacza:

     Samonośne chassis aluminiowe. Moje sprawdzone rozwiązanie nie wymagało wyginania 4mm płyty nośnej zapewniając jej zarazem odpowiednią sztywność pomimo ażurowej powierzchni. Transformatory sieciowy i wyjściowy były wpuszczone w otwory w chassis - co skutecznie samousztywniało płytę nośną. Lampy mocy nachylone pod kątem około 15^o, wycięcie w okolicy podstawek zapewniało dodatkową cyrkulację powietrza przepływającego pod chassis. Transformatory wykonane były we własnym zakresie. Głośnikowy na rdzeniu płaszczowym o przekroju około 20cm2, z dzielonym karkasem i sekcjonowanymi uzwojeniami, zaimpregnowanymi przez nasycenie w rozgrzanej mieszaninie wosku pszczelego i cerezyny. Na chassis po za transformatorami, lampą EF86, lampami mocy, prostowniczymi i kondensatorami elektrolitycznymi znajdowała się płytka drukowana z kompletnymi obwodami przedwzmacniaczy, korektorów barwy dźwięku, odwracacza fazy i dodatkowo zaekranowanym układem tremolo. Płytka od spodu chassis nie była ekranowana - odpowiedni rozkład ścieżek i rozmieszczenie elementów minimalizowało możliwość wystąpienia sprzężeń i niepożądanych przydźwięków.
     Obudowa wykonana była ze sklejki 15mm, oklejonej czarną, fakturowaną dermą i wyposażona w skórzane ucho do przenoszenia. Odprowadzenie nadmiaru ciepła grawitacyjne - przez otwory wentylacyjne wycięte w "stropie" obudowy i tylnej ściance i zabezpieczone siatką Ledóchowskiego.
     Wzmacniacz współpracował z otwartą wielkowymiarową kolumną złożoną z dwóch równolegle połączonych, zdecydowanie średniotonowych - ale o ogromnej efektywności i dynamice - głośników GD35/25/16 omów! A tak! "Tonsil" produkował i takie głośniki! Z założenia przeznaczone były do montowania w tubach nagłośnianiających stadiony i manifestacje pierwszomajowe. Głośniki owe były głównym celem wielu nocnych "wypraw" zwolenników "powszechnej elektryfikacji" żywiołowo powstających polskich zespołów "bigbitowych" ...

Wrażenia odsłuchowe:

     Wzmacniacz cechowała duża dynamika dźwięku, stosunkowo niskie szumy obwodów wejściowych.  Pomimo prostej bezdławikowej filtracji napięcia anodowego przydźwięk 100Hz praktycznie był niezauważalny (precyzyjne sparowanie lamp!), podobnie było z przydźwiękiem obwodów żarzenia.
     Przy maksymalnym wysterowaniu wzmacniacz wnosił już charakterystyczne (dzisiaj tak poszukiwane i cenne !!!) lekkie zniekształcenie i podbarwienie brzmienia gitary solowej nadając jej nieco bluesowe brzmienie. Ale wówczas było to i denerwujące i jak najbardziej niepożądane!

Wzmacniacz 3

• maksymalna moc wyjściowa: 35W,
• impedancja wyjściowa: 8 omów, przy zniekształceniach około 1 – 1,5% dla mocy znamionowej (jest to ocena i subiektywna i wynikająca z charakterystyki układu ultralinearnego),
• wejście 1: gitarowe, Rwe = 1 MOm,
• wejście 2: uniwersalne, Rwe = 1MOm, przeznaczone głównie do współpracy z mikrofonem krystalicznym (piezoelektrycznym),
• układ tremolo: ze sprzężeniem fotoelektrycznym (fotorezystor FOK3), z regulacją częstotliwości i głębokości modulacji,
• regulacja wzmocnienia: niezależna dla każdego kanału,
• regulacja poziomu wzmocnienia ogólnego i zniekształceń: poprzez zmianę głębokości ujemnego sprzężenia zwrotnego,
• korekcja barwy dźwięku: korektor w układzie Baxandall-a, wspólny dla obydwu kanałów.
• gniazda wejściowe: trójpinowe, typu DIN,
• gniazdo wyjściowe: klasyczne głośnikowe, typu DIN.
• waga: około 12 kg - z obudową.

• ECC83 - klasyczne wstępne wzmacniacze oporowe dla wejść 1 i 2.
• EF86 - klasyczny wzmacniacz oporowy, wzmacniający sygnał przed korekcją barwy dźwięku.
• ECC83- odwracacz fazy w układzie samosymetryzującym ze sprzężeniem katodowym.
• EL34 - dwulampowy układ przeciwsobny klasy B, pracujący w układzie ultraliniowym.
• EY88 - dwulampowy prostownik pełnookresowy, z filtracja CRC, dostarczający napięcia anodowego +400V, napięcia –50V polaryzującego siatki EL34, napięć żarzenia 2 x 6,3V~ i niestabilizowanego napięcia - 9V zasilającego układ tremolo.
• TG2 - układ multiwibratora tremolo,
• AC136 - klucz żarówki tremolo.
• DZG7 (D7Ż) - prostowniki napięcia bias-u i napięcia zasilającego układ tremolo.

     Ponieważ układy robocze lamp we wzmacniaczu nie odbiegają od typowych rozwiązań ograniczę się tylko do opisu układu tremolo.
Tremolo:
     Generator w układzie multiwibratora symetrycznego o regulowanej częstotliwości, sterujący tranzystorem kluczującym T3, wykonany na powszechnie wówczas dostępnych tranzystorach germanowych. Wytwarzane w multiwibratorze (T1, 2) przebiegi poprzez tranzystor T3 sterowały żarówką 6V/100mA, której rozbłyski powodowały cykliczne zmiany rezystancji fotoopornika FOK3 równolegle włączonego do suwaka potencjometru „depth”, regulującego głębokość modulacji dźwięku gitary. Potencjometr ten „bocznikował” potencjometr siły głosu kanału 1. Tranzystorowy układ tremolo - pomimo swej prostoty - posiadał istotne wady, które skłoniły mnie do zastąpienia go w kolejnej konstrukcji (wzmacniaczu 2) układem lampowym. Podstawową jego wadą była duża bezwładność cieplna włókna żarówki (o LED-ach nikt jeszcze wówczas nie marzył...), które, przy „podkręcaniu” częstotliwości pulsacji, od pewnego jej zakresu zaczynało się lekko podżarzać co w efekcie powodowało niewielki ale zauważalny spadek wzmocnienia kanału gitarowego. Kolejną wadą była konieczność bardzo dokładnego ekranowania generatora i oddzielenia żarówki od fotorezystora metalową siatką. A także wyraźna niestabilność cieplna multiwibratora - zwłaszcza przy długotrwałej pracy wzmacniacza.

Konstrukcja wzmacniacza:

• Czteroelementowe aluminiowe samonośne chassis, na którym zamontowane były transformatory, kondensatory elektrolityczne, podstawki lamp mocy i prostowniczych.
• Transformatory nawinięte we własnym zakresie: sieciowy na rdzeniu o przekroju około 20cm2, wyjściowy ultralinearny na rdzeniu i karkasie od transformatora sieciowego radia „Aga”.
• Przykręcona do chassis płytka drukowana z kompletnym układami wzmacniaczy wejściowych, wzmacniacza wstępnego z elementami korektora barwy dźwięku, generatora tremolo, odwracacza fazy i prostownika napięcia bias-u.
• Stanowiąca integralną część chassis, pokryta jasnopopielatym lakierem piecowym, płyta czołowa z gniazdami wejściowymi, gniazdem głośnikowym, potencjometrami, gniazdami bezpiecznikowymi, wyłącznikami – standby i sieciowym oraz kontrolką. Napisy na płycie (tak samo jak i we wzmacniaczu nr 2) zostały wykonane techniką grawerowania i zapuszczania czarnym lakierem.
• Obudowa z 15mm sklejki drewnianej, oklejona czarną fakturowaną dermą, ze skórzanym uchem do przenoszenia.
• Potencjometr regulacji głębokości ujemnego sprzężenia zwrotnego wyprowadzony był na tylnej ściance wzmacniacza

Wrażenia odsłuchowe:

     Wzmacniacz używany jako mikrofonowy lub gramofonowy współpracował z otwartą kolumną złożoną z dwóch tonsilowskich - wówczas doskonałych - szesnastoomowych (połączonych równolegle) szerokopasmowych głośników GDS30/10. Moc kolumny była mniejsza od mocy wzmacniacza, dlatego też zestaw pracował przy niepełnej mocy wyjściowej. Do celów instrumentalnych wzmacniacz wspólpracował z kolumna o mocy 50W - identyczną jak przy wzmacniaczu nr 2. Wzmacniacz cechował się wyjątkowo czystym i dźwięcznym „krystalicznym” brzmieniem o stosunkowo równomiernej i szerokiej charakterystyce częstotliwościowej: bez jakichkolwiek podbić czy spłaszczeń odtwarzanego sygnału. Był to klasyczny wzmacniacz mikrofonowy, świetnie też współpracował z gramofonami piezoelektrycznymi. W zastosowaniach instrumentalnych najlepiej sprawdzał się we współpracy z gitarą akustyczną z wmontowanym przetwornikiem mikrofonowym i gitarą solową w klasycznym „shadows-owskim” brzmieniu.
     Wykonany był w dwóch - nieznacznie różniących się - egzemplarzach.

Wzmacniacz 4

• maksymalna moc wyjściowa: około 15W,
•  impedancja wyjściowa: 4 omy, przy zniekształceniach około 1 – 1,5% dla mocy znamionowej (jest to ocena i subiektywna i wynikająca z charakterystyki układu ultralinearnego),
• wejście 1: uniwersalne, Rwe = 1 MOm, przeznaczone głównie do współpracy z mikrofonem krystalicznym (piezoelektrycznym),
• wejście 2: uniwersalno - instrumentalne, Rwe = 1MOm,
• układ tremolo: ze sprzężeniem fotoelektrycznym (fotorezystor FOK3), z regulacją częstotliwości i głębokości modulacji, współpracujący z wejściem 2,
•  regulacja wzmocnienia: niezależna dla każdego kanału,
• korekcja barwy dźwięku: korektor w układzie Baxandall-a, wspólny dla obydwu kanałów,
• gniazda wejściowe: trójpinowe, typu DIN,
• waga: około 5kg - bez obudowy.